Ομιλία του Φώτη Κατσάρου

 

Με τη σημερινή εορτή  τιμάμε τους Τρεις μεγάλους Πατέρες «της τρισηλίου θεότητος», οι οποίοι συνδύασαν με τον καλύτερο τρόπο  το πνεύμα της αρχαίας ελληνικής Παιδείας με τη χριστιανική Αλήθεια.

Οι Τρεις Ιεράρχες αφομοίωσαν ό,τι καλύτερο είχε να προσφέρει στην εποχή τους η αρχαία ελληνική διανόηση με τη βίωση της χριστιανικής πίστης. Και μόνο αυτό θα έφτανε για να τους αναδείξει ως υγιή και διαχρονικά πρότυπα και κατεξοχήν συμβούλους ζωής. Γιατί τόσο η πνευματική καλλιέργεια, το ανθρωπιστικό ιδεώδες, το οποίο ανέδειξε η αρχαία Ελλάδα, όσο και η αγάπη, η ταπείνωση και η αρετή, που προέβαλλε ο χριστιανισμός, αποτέλεσαν στάση ζωής για το Μέγα Βασίλειο, το Γρηγόριο το Θεολόγο και τον Ιωάννη το Χρυσόστομο. Αυτά τα  στοιχεία, τη μόρφωση και την πίστη πρώτα βίωσαν και μετά δίδαξαν οι Τρεις Άγιοι που τιμάμε σήμερα.
Η τελευταία κρίση, όχι μόνο οικονομική, αλλά κυρίως ηθική, πνευματική, πολιτιστική, κρίση αξιών, επηρέασε ολόκληρη την κοινωνία, καθώς και το χώρο της Παιδείας.   Απέναντι στον προβληματισμό και την απογοήτευση, απαιτείται η αισιοδοξία και η δύναμη για την υπέρβαση.
Οι Τρεις Ιεράρχες, σημαντικές προσωπικότητες, λειτούργησαν ως πρότυπα από τα οποία μπορούμε να αντλήσουμε και να αξιοποιήσουμε δημιουργικά στο παρόν σημαντικά και χρήσιμα στοιχεία τόσο από τη ζωή και τη δράση τους, όσο και από το χαρακτήρα και το έργο τους. Το έργο τους είναι τεράστιο και πολύπλευρο. Ποιμαντικό, συγγραφικό, κοινωνικό και φιλανθρωπικό, με χαρακτηριστικό παράδειγμα, τη Βασιλειάδα του Μεγάλου Βασιλείου.                                                      
Για ποιο λόγο, όμως, οι συγκεκριμένοι Ιεράρχες να θεωρούνται ακόμα και σήμερα ως οι κατεξοχήν εκπρόσωποι και προστάτες των Γραμμάτων και της Παιδείας μας, ως οι ρηξικέλευθοι παιδαγωγοί και δάσκαλοι του Γένους μας;
Ειδικότερα, θα προσπαθήσουμε να ξεδιπλώσουμε μερικές μόνο πτυχές των όσων προσέφεραν, στη σύζευξη Χριστιανισμού  και Ελληνισμού, αλλά και ως διαχρονικοί παιδαγωγοί και δάσκαλοι.                                   
Οι Τρεις Πατέρες της Εκκλησίας πέτυχαν να θεμελιώσουν και να πραγματώσουν τη σύνθεση του οικουμενικού ελληνικού πνεύματος με το επαναστατικό πανανθρώπινο κήρυγμα της χριστιανικής αγάπης, της αρχαιοελληνικής κλασικής παιδείας με τον χριστιανικό τρόπο σκέψης και ζωής. Η σύνθεση αυτή απετέλεσε τον μεγαλύτερο ίσως σταθμό στην ιστορία του ανθρωπίνου πνεύματος και του παγκόσμιου πολιτισμού. Χάρις στην παιδευτική εκείνη ευρύτητα των Τριών Ιεραρχών το αρχαίο ελληνικό πνεύμα δεν καταστράφηκε, η αρχαία ελληνική γραμματεία σώθηκε μέχρι και σήμερα. Γι? αυτόν λοιπόν τον λόγο, η μεν Ορθόδοξη Εκκλησία μας τους τιμά ως Αγίους άνδρες και μεγάλους θεολόγους, ο δε Ελληνισμός τους τιμά ως πρότυπα επιστημόνων και παιδαγωγών.
Οι Τρεις Ιεράρχες διακρίνονται για τη μόρφωση, τη σοφία και την αρετή. Κατανόησαν και πραγμάτωσαν την αναγκαία απαίτηση των καιρών τους, πως οι αλήθειες της ορθόδοξης χριστιανικής πίστης, ήταν δυνατό να διατυπωθούν με την ελληνική γλώσσα και να αναπτυχθούν με τη λεπτότητα της ελληνικής φιλοσοφίας. Για να συζεύξουν τις μέγιστες αξίες, τον Χριστιανισμό με τον Ελληνισμό, εργάσθηκαν σκληρά, ώστε να παράγουν στη συνέχεια τον ακατάλυτο και ανεπανάληπτο πολιτισμό του «προσώπου», ως εικόνας του Θεού. Εναρμόνισαν την αγιότητα της ζωής τους και τη σοφία του Θεού με την ελληνική παιδεία, εκόσμησαν την Εκκλησία του Χριστού και ανέπτυξαν φιλοσοφικά τις ύψιστες αλήθειες του Χριστιανισμού. Μετέδωσαν στις γενεές των Ελλήνων και της ανθρωπότητας ολόκληρης μέσα από τα συγγράμματά τους τις μορφωτικές και πολιτισμικές αρχές του Ελληνισμού, μαζί με τις ζωογόνες και σωτήριες αξίες του Ευαγγελίου.
Στη διδασκαλία τους, στη ζωή τους και προπαντός στο συγγραφικό έργο τους, πέτυχαν κατά τρόπο αριστουργηματικό την οριστική σύζευξη Ελληνισμού και Χριστιανισμού σε αρμονική σχέση. Με αυτόν τον τρόπο πέτυχαν την αρμονική σχέση του αρχαίου και του νέου, της ένδοξης πολιτισμικής παράδοσης του παρελθόντος και του αγιασμένου παρόντος, του αισθητικά ωραίου και της ηθικής καθαρότητας, της πνευματικής καλλιέργειας και της αυθεντικής πνευματικότητας. Μέσα στο πέρασμα του χρόνου προσλαμβάνονται και αποτελούν δομικά στοιχεία αυτής της νέας σύνθεσης, η ευγένεια, η αρμονία, η κριτική δύναμη, η αναλυτική και συνθετική ικανότητα, καθώς και άπειρες δυνατότητες του στοχασμού. Το επίτευγμα αυτό άνοιξε νέους ορίζοντες δημιουργίας και στη συνέχεια αναδύθηκε μακρά σειρά σπουδαίων συνεχιστών αυτής της φωτεινής πορείας των Τριών Ιεραρχών.

Συνδύασαν αρμονικά και δημιουργικά την πίστη με τη γνώση και υπήρξαν πρότυπα αρετής. Άλλωστε, τόσο εύγλωττα η πλούσια υμνογραφία του Εσπερινού και του Όρθρου της εορτής, που διατρανώνει αυθεντικά το φρόνημα της Εκκλησίας, αποτιμά τη σημασία της προσωπικότητας των Τριών Ιεραρχών και της προσφοράς τους για την Εκκλησία. Πόσα δεν εκφράζουν χαρακτηρισμοί και φράσεις που αναφέρονται σε εκείνους, όπως: «?της Τριάδος οι πρόμαχοι?», «?της Εκκλησίας τα μεγάλα προπύργια?», «?οι στύλοι της ευσεβείας?», «?εστερέωσαν την Εκκλησίαν αυτών θείοις δόγμασι?» και «?φωστήρες της τρισηλίου θεότητος».
Είναι άξιος προσοχής  ο τρόπος με τον οποίο προσέγγισαν τα θέματα της αγωγής οι τρεις Πατέρες της Εκκλησίας μας. Είναι ρεαλιστικότατος και ο λόγος τους διαχρονικός. Διαβάζοντας τα κείμενά τους δημιουργείται η αίσθηση ότι κάθε λέξη τους είναι ειπωμένη για να οικοδομήσει, να διαπαιδαγωγήσει. Αντί λοιπόν, όπως θα ήταν αναμενόμενο, να  παρουσιασθούν οι παιδαγωγικές ιδέες κάθε Ιεράρχη ξεχωριστά, εστιάζουμε σε τρία καίρια ζητήματα, που είναι βασικά συστατικά της προσωποκεντρικής θεωρίας, και μέσα σε αυτά παρατίθενται οι αντίστοιχες θέσεις των Μεγάλων Πατέρων.
Το πρώτο σημείο αναφέρεται στη σημασία της δόμησης μιας διαπροσωπικής παιδαγωγικής σχέσης μεταξύ δασκάλου και μαθητή. Το δεύτερο σημείο αφορά το ρόλο του δασκάλου και τον τρόπο έκφρασής του μέσα στη διαπροσωπική παιδαγωγική σχέση και τρίτον παρουσιάζονται οι βασικές ψυχολογικές στάσεις και η ποιότητα κατάρτισης που πρέπει να έχει ο κάθε εκπαιδευτικός, ώστε να ανταπεξέλθει με επιτυχία στο παιδαγωγικό έργο του, στα πλαίσια ενός προσωποκεντρικού συστήματος εκπαίδευσης.
Μέσα στη σχολική τάξη ο μαθητής προσδοκά να αναπτύξει νέες κοινωνικές σχέσεις και κοινωνικά συναισθήματα εμπιστοσύνης, αγάπης, σεβασμού για το δάσκαλο και τους συμμαθητές του, ασφάλειας και πρωτοβουλίας. Σκοπός της αγωγής, σύμφωνα με τους Τρεις Ιεράρχες, είναι η μόρφωση ηθικών πολιτών και τέλειων χριστιανών. Η διδασκαλία δεν είναι αυτοδύναμη ενέργεια, αλλά, δραστηριότητα στην οποία συνυπάρχουν τρείς συντελεστές, ο δάσκαλος, ο μαθητής και η ύλη. Κατά τον Μέγα Βασίλειο, η διδασκαλία πρέπει να προκαλεί ευχαρίστηση. Ο δάσκαλος είναι συνεργάτης, εμψυχωτής και καθοδηγεί. Οι κοινωνικές σχέσεις διαμορφώνουν αφενός την ταυτότητα του ατόμου και αφετέρου την αυτοεκτίμησή του. Όπως αναφέρει και ο Μέγας Βασίλειος, η ψυχή του μικρού παιδιού είναι εύπλαστη και απαλή σαν κερί και εύκολα παίρνει τη μορφή που της δίνουμε.
Άλλος ένας βασικός στόχος της αγωγής είναι η καθολική ανάπτυξη του μαθητή ως «πρόσωπο».  Η καθολική ανθρωπιστική αγωγή, μας υπενθυμίζουν οι Τρεις  Ιεράρχες, που τιμάμε σήμερα ως προστάτες των Γραμμάτων, οφείλει να αντιμετωπίζει το μαθητή ως πρόσωπο και όχι ως ανώνυμη μονάδα που τον φορτώνει με δεξιότητες και γνώσεις για να είναι περισσότερο ανταγωνιστικός στο επάγγελμα του. Ο Άγιος Γρηγόριος ο Ναζιανζηνός συμβουλεύει τους παιδαγωγούς να δείχνουν σεβασμό στην προσωπική πνευματική πορεία του καθενός, υποδεικνύοντας τους πολλούς εναλλακτικούς δρόμους της σωτηρίας για τον καθένα, δηλαδή της προσωπικής ολοκλήρωσής του. Ο Άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος διακηρύττει: «Αυτός που συμβουλεύει αφήνει τον συμβουλευόμενο να έχει την ελευθερία της επιλογής και την ευθύνη των πράξεών του». Σύμφωνα με τον Μέγα Βασίλειο ο παιδαγωγός « πρέπει να βρίσκει τον καταλληλότερο τρόπο θεραπείας κάθε πάθους, χωρίς να επιπλήττει με αυθάδεια, αλλά να συμβουλεύει και να παιδαγωγεί με πραότητα». Χρειάζεται, όπως μας λένε οι Τρεις Ιεράρχες, να  αναπτύσσουμε προσωπική σχέση με τους μαθητές, για να μπορούμε να αγγίξουμε την καρδιά και το μυαλό τους. Αυτό σημαίνει πως υπάρχει και κυριαρχεί ο διάλογος στο σχολείο. Το σχολείο είναι ανοιχτό στη ζωή και διευκολύνει τη μάθηση μέσα από τη ζωή. Υπάρχει συνεργασία με τους γονείς και πάνω απ? όλα οι σχέσεις εκπαιδευτικών και μαθητών είναι παιδαγωγικές και αναπτύσσονται σε υγιές και θετικό κλίμα.
Για να ανταποκριθεί ο εκπαιδευτικός στο παιδαγωγικό έργο του με επιτυχία δεν μπορεί να είναι μόνο κάτοχος επιστημονικών γνώσεων χωρίς παιδαγωγική κατάρτιση. Άλλωστε, σύμφωνα με τον Γρηγόριο το Θεολόγο, ο οποίος  έτρεφε ιδιαίτερη εκτίμηση για το παιδαγωγικό λειτούργημα, ο ρόλος του δασκάλου και του καθηγητή είναι μοναδικός:  « Είναι πράγματι καταπληκτικό το να καθοδηγείς ανθρώπους, είναι τέχνη τεχνών και επιστήμη επιστημών». Ο Ιωάννης ο Χρυσόστομος συμπληρώνει: «Δεν υπάρχει άλλη καλλιτεχνική δημιουργία πιο μεγάλη από την αγωγή, γιατί με τι άλλο μπορεί να συγκριθεί η διάπλαση της ψυχής και της διανοίας ενός ανθρώπου»;
Απαραίτητο στοιχείο του εκπαιδευτικού είναι η ικανότητα να αναπτύσσει θετικές στάσεις και καλές σχέσεις με τους μαθητές του. Έχει αποδειχθεί ότι ο πιο αποτελεσματικός παράγοντας για τη μάθηση είναι η αγάπη του μαθητή για το δάσκαλό του. Ο Ιωάννης ο Χρυσόστομος διακηρύσσει: «Τίποτα δεν βοηθάει περισσότερο τη διδασκαλία, όσο η αμοιβαία αγάπη μεταξύ του εκπαιδευτικού και του μαθητή». Ο δάσκαλος, λέει ο Χρυσόστομος, πρέπει, επίσης, να διαθέτει απέραντο σεβασμό για την προσωπικότητα του μαθητή.
Άλλη μία βασική παιδαγωγική αρχή, είναι το παράδειγμα του δασκάλου στην εφαρμογή όσων διδάσκει. Επειδή, κατά τον Χρυσόστομο, οι μαθητές αποβλέπουν στην αρετή και το ήθος του δασκάλου, γι? αυτό πρέπει κι εκείνος να είναι πριν απ? όλα δάσκαλος του εαυτού του. Ο Βασίλειος από την πλευρά του διευκρινίζει, ότι ο δάσκαλος οφείλει να είναι νόμος έμψυχος και κανόνας αρετής.
Ιδιαίτερα σήμερα, είναι πολλές και μεγάλες οι απαιτήσεις για την ηθική ποιότητα του δασκάλου, όπως μεγάλες είναι και οι δυσκολίες που έχει να αντιμετωπίσει στο δύσκολο έργο του ο εκπαιδευτικός. Σύμφωνα με τον Γρηγόριο, ο δάσκαλος πρέπει να έχει γνώσεις ψυχολογίας, έτσι ώστε να μπορεί να διακρίνει και να καλλιεργήσει τις ψυχικές δυνάμεις του μαθητή. Αναγκαίο, επίσης, είναι το να έχει ακέραιο χαρακτήρα, να είναι αμνησίκακος και καθόλου κενόδοξος. Ο Γρηγόριος, μας διδάσκει πολύ όμορφα ότι η παιδεία θέλει κόπο. Τονίζει, επίσης, τη σημασία του αγώνα για τη ζωή του ανθρώπου, τη σημασία του αγώνα για να έρθει το βίωμα. Διότι η παιδεία για τον Άγιο Πατέρα πρώτα και πάνω απ? όλα είναι βίωμα. Τελευταία γίνεται πολύς λόγος για έννοιες και πρακτικές, όπως αυτή της βιωματικής εμπειρίας και της βιωματικής μάθησης, έτσι ώστε η συγκεκριμένη μεθοδολογία να αξιοποιεί την πρωτοβουλία του μαθητή. Πράγματι, οι Μεγάλοι Πατέρες της Εκκλησίας έθεσαν τις βάσεις μιας προσωποκεντρικής αντιμετώπισης της διδασκαλίας.
Οι Τρεις Ιεράρχες, λοιπόν, έχοντας μεγάλη εμπιστοσύνη στην αναμορφωτική δύναμη της παιδείας σπούδασαν την παιδεία ως μια συνολική πρόταση ζωής. Γι? αυτούς η παιδεία δεν ήταν μόνο φιλοσοφία ή ρητορική ή αστρονομία ή θεολογία ή ψυχολογία, αλλά ήταν όλα αυτά μαζί, δηλαδή μόρφωση σώματος και ψυχής.
Η απότιση τιμής, λοιπόν, στα πρόσωπά τους και η συνοπτική, έστω, αναφορά στο πολύπλευρο έργο τους έχει ξεχωριστή σημασία ιδιαίτερα για την εποχή μας και το σύγχρονο άνθρωπο. Το σύγχρονο άνθρωπο, που παραπαίει σε μια τρομερή σύγχυση, αφού παρά τα καταπληκτικά επιτεύγματα της επιστήμης και της τεχνολογίας, νιώθει εγκλωβισμένος σ? ένα αίσθημα μοναξιάς, απογοήτευσης και ανασφάλειας. Γι? αυτό λοιπόν έχει ανάγκη από ένα μήνυμα ελπίδας, που θα μεταμορφώσει τη ζωή, θα ισχυροποιήσει τη βούληση, ώστε να διαχειρισθεί την ένταση των προβλημάτων και το άγχος που αυτά επιφέρουν. Αυτόν τον προσανατολισμό, θα μας τον δώσουν οι Ιεράρχες και Πατέρες της Εκκλησίας, εφόσον καταφύγουμε σ? αυτούς με πνεύμα μαθητείας, όλοι μας.
Σήμερα, λοιπόν,  οι Τρεις Ιεράρχες  παρά τη μεγάλη χρονική απόσταση που μας χωρίζει από εκείνους, είδαμε ότι η δομή της σκέψης τους είναι αυθεντικά σύγχρονη και είναι δυνατό να αποτελέσουν τους αληθινούς φάρους, τα πρότυπα εκείνα που θα μας δείξουν την πορεία για κάτι πιο αισιόδοξο και αποτελεσματικό. Είναι οδοδείκτες για τη σύνθεση και την υπέρβαση, το διάλογο, την αλληλοκατανόηση και την αγάπη, η οποία λειτουργεί, ως δημιουργική δύναμη.
Ας αξιοποιήσουμε, λοιπόν, την αναλλοίωτη παρακαταθήκη που μας παρέδωσαν, ώστε να βρούμε λύσεις στα δύσκολα προβλήματα, καθώς και στα φλέγοντα ζητήματα της παιδείας, αποφεύγοντας τους επικίνδυνους και επιπόλαιους αυτοσχεδιασμούς.

ΚΑΤΣΑΡΟΣ ΦΩΤΗΣ
Θεολόγος- Υποδιευθυντής  1ου Γενικού Λυκείου Καρδίτσας
Καρδίτσα, 30-1-2013

 


AdmirorFrames 2.0, author/s Vasiljevski & Kekeljevic.